Studio040 | Alain Heeren

Herbestemming kerken in stad gaat zeer traag en moeizaam

De herbestemming van voormalige kerken in Eindhoven verloopt uiterst moeizaam. Het is duur, duurt lang en de betrokkenen komen er lang niet altijd uit. “De gemeente moet meer leiding nemen.”

Wat te doen met een leegstaande kerk? Het is een vraag die steeds urgenter wordt, nu door de doorgaande ontkerkelijking steeds meer religieuze gebouwen leeg komen te staan. Volgens de Rijksdienst Cultureel Erfgoed is een kwart van de kerken in Nederland niet meer als kerk in gebruik.

Vastgoedbedrijf Colliers verwacht dat in 2030 voor één op de drie kerken leegstand dreigt. In Eindhoven geldt dat ook, blijkt uit onderzoek van Studio040. Slechts de helft van de katholieke kerken is nog in gebruik als kerk. De helft van de gesloten kerken staat al jarenlang leeg.

Kerkje kopen?

Op het eerste gezicht lijkt de makkelijkste optie om een kerk gewoon te verkopen. Voor een relatief prikkie heb je er al één in Stadskanaal in Groningen (285.000 euro voor 443 vierkante meter). Voor een groter exemplaar in Sluiskil in Zeeland (1.000 vierkante meter) tik je zomaar een slordige 4,7 miljoen euro af. Dichterbij huis staan er volgens Funda in business twee kerken in Veldhoven te huur, voor 3.225 euro respectievelijk 5.360 euro per maand.

Toch duurt herbestemming via verkoop doorgaans jaren, blijkt in Eindhoven. De St. Michaëlkerk in Gestel werd al in 2004 onttrokken aan de eredienst en verkocht. Vervolgens stond hij jaren leeg, zodat krakers er hun intrek namen. Pas ruim vijftien jaar later zijn er appartementen in gebouwd.

Of neem de Don Boscokerk, die de parochie in 2006 verkocht aan een vastgoedbedrijf. Sinds 2010 waren er plannen voor woningbouw, die pas in 2019 van de grond kwamen. Iets vergelijkbaars geldt voor de Fatimakerk in stadsdeel Stratum, die al in 2003 door de parochie was verkocht. Het duurde tot 2020 voordat de woningbouwplannen definitief werden.

Sleutel inleveren

En dan is er natuurlijk nog de Steentjeskerk in Strijp, al jaren onderwerp van gesteggel. De kerk werd al in 1971 aan de eredienst onttrokken en kwam in 1977 op de gemeentelijke monumentenlijst, zodat hij niet werd gesloopt. Van 1983 tot 2012 huisvestte de kerk museum Kempenland, dat moest stoppen omdat het geen subsidie meer kreeg.

In 2013 sloot de gemeente een voorlopige koopovereenkomst met tegelhandelaar Harrie Kolen. Hij kreeg de kerk in bruikleen en mocht hem kopen als hij een levensvatbaar plan voor herbestemming presenteerde, dat rekening hield met de monumentenstatus. Uiteindelijk liepen de spanningen tussen de gemeente en de ondernemer zo hoog op, dat de rechter Koolen in oktober 2021 sommeerde de sleutel van de kerk aan de gemeente terug te geven.

Moeizaam proces

Deze voorbeelden laten volgens Nico van Dongen, bestuurslid bij de parochie St. Joris van Eindhoven-Zuid, direct zien waarom verkoop van religieus erfgoed aan commerciële partijen niet altijd een goed idee is. De herbestemming kan lang duren en de gemeente en parochie lopen het risico de grip kwijt te raken op de plannen van de nieuwe eigenaar.

Maar ook herbestemming via een huurconstructie met de parochie gaat moeizaam. Eerst moeten toekomstige huurders hun plan voorleggen aan de parochie. Dat plan moet ook binnen het bestemmingsplan van de gemeente passen. Als de kerk een (rijks)monument is, gelden er strikte eisen voor de aanpassingen die een huurder (of koper) aan het gebouw mag doen. Achterstallig onderhoud en stookkosten drukken bovendien flink op de begroting.

Omkeerbare aanpassingen

Volgens Stephan van der Horst, voorzitter van de werkgroep religieus erfgoed bij de Van Abbestichting, is een herbestemming geslaagd als er in alle openheid over de plannen is gecommuniceerd. Ook moet de inbreng van erfgoedstichtingen en omwonenden op waarde zijn geschat. Bovendien moet het hele traject zo transparant mogelijk zijn voor buitenstaanders.

Bij herbestemming van kerken vindt Van der Horst het vooral belangrijk dat de kerk van buitenaf herkenbaar blijft. Dat betekent dat er op een kerkplein niet (hoog) gebouwd mag worden en dat de kerktoren bewaard blijft. “Aanpassingen van deuren of ramen kunnen acceptabel zijn, zolang ze goed aansluiten op het uiterlijk van de kerk. Als een kerk een monument is, moeten de veranderingen aan de binnenkant zoveel mogelijk omkeerbaar zijn.”

Kerkenvisie

Om de continuïteit van de herbestemming van het religieuze erfgoed te bewaken, wordt gemeenten aangeraden een kerkenvisie op te stellen. Zo’n document bevat de belangrijke uitgangspunten en richting die een gemeente voor leegstaande kerken ziet. Eindhoven heeft zo’n visie niet.

De gemeente voert jaarlijks overleg met kerkeigenaren en wil zoveel mogelijk maatwerk leveren. “Voor ieder beschermd gebouw, religieus of niet-religieus erfgoed, gaan we in overleg met de eigenaar,” zegt de woordvoerder. “We streven naar een balans tussen het behoud van de historische en monumentale waarde en een haalbare herbestemming.”

Van der Horst vermoedt dat het gebrek aan een kerkenvisie komt doordat de gemeente te weinig expertise in huis heeft. Hij ziet liever een pro-actievere houding van de gemeente, die meer als makelaar voor herbestemming gaat optreden. De woordvoeder weerspreekt dat het ontbreken van een kerkenvisie komt door een gebrek aan expertise. “De gemeente denkt dat de huidige aanpak tot betere resultaten leidt.”

Leegstaande kerken voor woningbouw

Hoewel hij het belang van woningbouw als herbestemming onderschrijft, vindt Van der Horst dat de sfeer van de kerk zoveel mogelijk gehandhaafd moet blijven. De aanpassingen die bij de bouw van de appartementen in de voormalige Don Boscokerk en Fatimakerk zijn gedaan, gaan voor hem eigenlijk te ver. “De sfeer van de kerk kan teniet worden gedaan door een dakterras. Bij de verbouwing van het klooster aan de Poeijersstraat is daar beter rekening mee gehouden.”

De gemeente erkent dat de vraag naar woningen zo groot is, dat woningbouw in leegstaand vastgoed zeker belangrijk is. Dat geldt zeker voor kerken, die vaak al in woonwijken staan. “Wel gaat het om kostbare transformaties en is het onderhoud relatief duur,” zegt de woordvoerder. “De behoefte aan betaalbare woningbouw is moeilijker te realiseren in kerkgebouwen.”

Patstelling

Uiteindelijk levert herbestemming voor alle betrokkenen dilemma’s op. De parochie wil graag een duurzame inkomstenbron uit verhuur van de kerk, dat op termijn lucratiever is dan eenmalige verkoop. Een toekomstige huurder moet het gebouw op zo’n manier exploiteren dat het rendabel is. Dat botst soms met de maatschappelijke functie in het bestemmingsplan van de gemeente, die eveneens toezicht houdt op de mogelijke monumentstatus van een kerk.

Bovendien zitten omwonenden niet altijd te wachten op nieuwe bedrijvigheid in de buurt, zoals bij de Heilige Hartkerk in de Ploegstraat. Dat drijft de kosten voor herbestemming steeds verder op. De kerk verloedert en de onderhoudskosten stijgen, zodat een businessmodel steeds moeilijker uit kan. Dat houdt de patstelling alleen maar in stand.

Laat je reactie achter

advertentie Banner Prehistorisch dorp
PSV geeft voorsprong weg tegen Cercle Brugge
VOORBEREIDING

PSV geeft voorsprong weg tegen Cercle Brugge

VOORBEREIDING

PSV geeft voorsprong weg tegen Cercle Brugge

PSV heeft zaterdag de tweede oefenwedstrijd van de voorbereiding met 2-2 gelijkgespeeld tegen Cercle Brugge. De ploeg van trainer Ruud van Nistelrooij stond met 2-0 voor, maar in de laatste twintig minuten kwamen de Belgen langszij.

PSV haalt Luuk de Jong definitief terug naar Nederland
TRANSFERMARKT

PSV haalt Luuk de Jong definitief terug naar Nederland

Luuk de Jong is vanaf aankomend seizoen weer te bewonderen in het Philips Stadion. De 31-jarige spits heeft zaterdagmiddag zijn handtekening gezet onder een contract bij PSV tot 2025.

Identiteit bekend van man die strafbaar feit pleegde bij IJzeren Man
112

Identiteit bekend van man die strafbaar feit pleegde bij IJzeren Man

De politie heeft achterhaald wie de man is die op 19 juni 2021 een strafbaar feit pleegde bij natuurbad De IJzeren Man in Eindhoven.

Automobilist moet uitwijken en botst tegen vangrail
112

Automobilist moet uitwijken en botst tegen vangrail

Op de A2 bij Best heeft vrijdagavond een eenzijdig ongeluk plaatsgevonden. Een automobilist moest uitwijken en botste tegen de vangrail.

Eindelijk horeca in het Meerhoven Park
PROOST

Eindelijk horeca in het Meerhoven Park

Na jaren van gesteggel, een rechtszaak, coronavertraging en een ondernemersdroom die aan diggelen lag, is er nu eindelijk een horeca-gelegenheid in het Meerhoven Park.

Luuk de Jong weer terug bij PSV
TRANSFER

Luuk de Jong weer terug bij PSV

Luuk de Jong komt weer terug naar PSV. De transfer van de spits is nog niet definitief rond, maar wel in een afrondende fase.

advertentie Banner Prehistorisch dorp
Automobilist moet uitwijken en botst tegen vangrail
112

Automobilist moet uitwijken en botst tegen vangrail

Op de A2 bij Best heeft vrijdagavond een eenzijdig ongeluk plaatsgevonden. Een automobilist moest uitwijken en botste tegen de vangrail.

Eindelijk horeca in het Meerhoven Park
PROOST

Eindelijk horeca in het Meerhoven Park

Na jaren van gesteggel, een rechtszaak, coronavertraging en een ondernemersdroom die aan diggelen lag, is er nu eindelijk een horeca-gelegenheid in het Meerhoven Park.

Luuk de Jong weer terug bij PSV
TRANSFER

Luuk de Jong weer terug bij PSV

Luuk de Jong komt weer terug naar PSV. De transfer van de spits is nog niet definitief rond, maar wel in een afrondende fase.